Oyuncaklar Otizmi Artırır mı?
Dönen Oyuncaklar, Dizilen Nesneler ve Ebeveynlerin Merak Ettikleri
“Çocuğum dönen oyuncaklarla oynamayı çok seviyor, bu normal mi?”
“Oyuncakları yan yana dizmesi bir şey anlatıyor olabilir mi?”
“Arabaların tekerleklerini izlemek gelişimiyle ilgili bir ipucu mu?”
“Çamaşır makinesini izliyor olması dikkat edilmesi gereken bir durum mu?”
Bu sorular, pek çok anne babanın zihninden geçen ve çoğu zaman çocuk gelişimi, otizm belirtileri ve erken çocukluk dönemi ile ilgili kaygılarla birlikte gelen sorulardır. Çevreden duyulan yorumlar, sosyal medyada karşılaşılan içerikler ya da iyi niyetli ama yanlış bilgiler, ebeveynleri hızlıca endişelendirebilir.
Peki gerçekten bir çocuğun oyuncaklarla oynama biçimi, dönen nesnelere ilgi göstermesi ya da nesneleri dizmesi, otizm spektrum bozukluğu ile doğrudan ilişkili midir?
Oyuncaklar otizmi artırır mı?
Bu sorulara sağlıklı ve doğru yanıtlar verebilmek için önce otizm nedir, ardından çocukların tekrarlayan davranışlara neden ihtiyaç duyduğu konusuna birlikte bakmak gerekir.
Otizm Nedir?
Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından yayımlanan DSM-5’e göre Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB);
- Sosyal-duygusal karşılıklılıkta sınırlılık,
- Sosyal etkileşimleri başlatma ve sürdürmede güçlük,
- İletişim becerilerinde zorluklar,
- Kısıtlı ve tekrarlayıcı davranış örüntüleri
ile karakterize edilen nörogelişimsel bir farklılıktır.
Buna ek olarak bazı çocuklarda;
- Göz teması kurmada güçlük
- Konuşmada gecikme veya gerileme
- Sınırlı ifade edici dil
- Aynılıkta ısrar ve rutinlere katı bağlılık
- Kalıplaşmış sözlü ya da sözsüz davranışlar
- Duyusal uyaranlara aşırı hassasiyet ya da duyarsızlık
görülebilir.
Ancak burada çok önemli bir nokta vardır:
👉 Bu belirtilerin tamamı her otizmli çocukta görülmez.
👉 Her otizmli çocuk aynı belirtileri göstermez.
Bu nedenle otizm, adından da anlaşılacağı gibi bir spektrumdur ve geniş bir yelpazeyi kapsar.
Oyuncaklar Otizme Neden Olur mu?
Kısa ve net cevap: Hayır.
Bir çocuğun dönen nesneleri izlemesi, oyuncakları dizmesi, arabaların tekerleklerini çevirmesi onu otizmli yapmaz ve otizmi artırmaz.
DSM-5 tanımına dikkatle bakıldığında;
- Oyuncaklar
- Nesneler
- Materyaller
tanımın hiçbir yerinde yer almaz.
Burada önemli olan nokta, kısıtlı ve tekrarlayıcı davranışların kendisidir.
Yani mesele oyuncağın ne olduğu değil, çocuğun davranış örüntüsünün bütünü, ilişki kurma biçimi ve iletişim kapasitesidir.
Tekrarlayan Davranışlar Neden Vardır?
Tekrarlayan davranışlar çoğu zaman birer rutindir.
Rutinler, insan beynine güven duygusu verir.
Günlük hayatımızdan örnekler düşünelim:
- Diş fırçalama
- Yemek yeme
- Aynı yoldan işe gitme
- Aynı saatte bindiğimiz otobüs
Bunların hepsi rutindir.
Öncesi ve sonrası bellidir, sürpriz yoktur.
Bu da kaygıyı azaltır.
Otobüsün her gün aynı saatte gelmemesi bizi neden huzursuz eder?
Çünkü belirsizlik ortaya çıkar.
Otizm spektrumundaki pek çok çocuk için de tekrarlayan davranışlar, bu güven duygusunu sağlamanın bir yoludur.
Dönen Tekerlekleri İzlemek Ne Anlama Gelir?
Bir çocuk arabanın tekerleklerini izlemekten keyif alıyor olabilir çünkü:
- Ne olacağını bilir
- Hareket öngörülebilirdir
- Duyusal olarak düzenleyicidir
- Sakinleştiricidir
Eğer çocuğun o oyuncakla ilgili başka oyun fikirleri yoksa,
o nesneyle kurabildiği ilişki bu olabilir.
Bu durum, çocuğun otizmini artırmaz.
Bu, çocuğun mevcut gelişimsel kapasitesiyle nesneyle kurduğu bir ilişkidir.
Peki Ne Yapmalıyız?
Çocuğumuz dönen nesneleri izlemek istiyorsa,
oyuncakları diziyorsa,
aynı hareketi tekrar ediyorsa…
👉 Yanına oturalım.
👉 Biz de onun yaptığı şeyi yapalım.
👉 Oyununu bozmaya ya da engellemeye çalışmayalım.
Birliktelik Nasıl Kurulur?
Sadece aynı eylemi yapmak yeterli değildir.
Beden dili, yüz ifadesi ve ses tonu ile çocuğa eşlik etmek gerekir.
Örneğin;
Çocuğunuz yere yatıp kamyonunun tekerleklerini izliyorsa:
- Onun görüş alanına girin
- Siz de yere yatın
- Kamyonu birlikte sürün
- Sıcak bir ses tonuyla “düt düüüt” deyin
- “Sen kamyonu izlemeyi seviyorsun” gibi yansıtıcı cümleler kurun
Zamanla çocuk için en keyifli olan şey:
- Kamyonun kendisi değil,
- Birliktelik ve karşılıklılık olur.
Bu noktada oyuncak bir araç olmaktan çıkar,
ilişki merkeze yerleşir.
Sonuç Olarak
Oyuncaklar otizmi artırmaz.
Dönen nesneler, dizilen oyuncaklar bir neden değil, bir ifade biçimidir.
Çocuklarla oyun oynarken hedefimiz:
- Oyuncağı yasaklamak değil,
- Oyuncak üzerinden etkileşim ve ilişki kurmak olmalıdır.
Çocuk için en kıymetli “oyuncak” zamanla yetişkinin kendisi olduğunda,
gelişim zaten doğal akışında ilerler.
