Çocuklarda Regresyon
Çocukların gelişimi çoğu zaman “adım adım ilerleyen” bir süreç gibi anlatılır: konuşma artar, tuvalet alışkanlığı oturur, uyku düzeni iyileşir, bağımsızlık becerileri güçlenir… Ve evet, genel tablo böyle ilerler. Ama gelişim her zaman düz bir çizgi değildir. Bazı dönemlerde çocuk, daha önce kazandığı bir beceriyi geçici olarak bırakabilir; yaşından küçük davranışlar sergileyebilir. Ebeveyn için bu durum çok sarsıcı olabilir: “Bir şey mi ters gidiyor?”, “Gelişiminde bir problem mi var?” diye endişelenmek çok normal.
Bu noktada karşımıza çıkan kavram regresyon olur. Yani çocuğun, zorlandığı bir dönemde geçici olarak daha erken bir gelişim basamağına geri dönmesi.
Regresyon nedir? (Regresyon ne demek)
Regresyon nedir sorusunun en kısa cevabı: gerileme demektir. Peki “regresyon ne demek” dediğimizde çocuk gelişimi açısından bunu nasıl anlamalıyız?
Regresyon; çocuğun daha önce kazandığı bir beceriyi bir süreliğine kullanmaması ya da yaşından beklenen davranışlar yerine daha küçük yaş dönemine ait davranışlara yönelmesidir. Bu bir “unutma” değil; çoğu zaman çocuğun zihninin ve duygularının “baş etmekte zorlandığı bir duruma karşı güvenli alana çekilmesi”dir.
Örnekler:
- Tuvalet eğitimini kazanmışken yeniden alt ıslatma
- Kendi kendine yemek yiyebilen çocuğun tekrar yedirilmek istemesi
- Bebeksi konuşma, kelimeleri bilerek yanlış söyleme
- Emzik/biberon isteme
- Sürekli kucak isteme, ayrılmak istememe
- Daha fazla ağlama, daha fazla ilgi talebi
Bunlar çoğu zaman geçicidir. Bu yüzden “çocuk geriye gidiyor” gibi yorumlamak yerine, “çocuğum şu an bir şeye uyum sağlamaya çalışıyor” gibi bakmak daha gerçekçi ve sakinleştiricidir.
Psikolojide regresyon nedir?
Psikolojide regresyon nedir sorusu, konuyu daha iyi anlamak için çok kritik. Psikolojide regresyon; kişinin (çocuk ya da yetişkin) stres, kaygı, belirsizlik veya yoğun duygusal yük altında daha önceki, daha ilkel ya da daha güvenli bir baş etme biçimine dönmesi olarak ele alınır. Çocuklarda bu mekanizma daha görünürdür çünkü çocukların duygularını düzenleme ve söze dökme becerileri yetişkin kadar gelişmiş değildir.
Çocuğun zihni şunu yapar:
- “Şu an zorlanıyorum”
- “Bunu anlatamıyorum”
- “O zaman kendimi daha güvende hissettiğim dönemin davranışlarına döneyim”
Bu yüzden regresyon çoğu zaman çocuğun “şımarıklığı” değil, duygusal düzenleme çabasıdır.
Çocuklarda regresyon ne demektir?
“Çocuklarda regresyon ne demektir?” dediğimizde, aslında ebeveynin görmek istediği şey şudur: Bu normal mi? Neden oluyor? Ne yapmalıyım?
Çocuklarda regresyon, çocuğun gelişimsel olarak beklenen davranışlar yerine geçici süreyle daha küçük yaş davranışlarını göstermesidir. Çocuğun kazandığı becerilerde bir geri çekilme görülür. Bu geri çekilme çoğunlukla:
- değişim dönemlerinde,
- yeni bir uyaran/stres faktörü varken,
- çocuğun “güven ihtiyacı” arttığında ortaya çıkar.
Bu yüzden “çocukta regresyon” görüldüğünde ilk yapılacak şey, çocuğun hayatında son haftalarda/son aylarda nelerin değiştiğine bakmaktır.
Regresyon çocuklarda ne zaman görülür?
İnsanlar genelde “regresyon çocuklarda kaç yaşında olur?” ya da “regresyon çocuk için normal mi?” diye arıyor.
Kısa cevap: Her yaşta görülebilir ama özellikle 2–6 yaş aralığında daha sık karşımıza çıkar. Çünkü bu dönem; tuvalet eğitimi, okul başlangıcı, ayrılma-bireyleşme, kardeş doğumu gibi büyük gelişimsel eşiklerin olduğu bir dönemdir. Çocuk yeni beceriler kazanır, bağımsızlık artar ve bu bağımsızlık bazen kaygı yaratır.
Çocuklarda regresyon sebepleri
Gelelim en kritik bölüme: çocuklarda regresyon sebepleri.
Regresyon genellikle “bir şeylerin zor geldiği” dönemlerde ortaya çıkar. Bu zorlanma büyük bir travma olmak zorunda değildir; çocuk için küçük görünen bir değişim bile büyük bir stres yaratabilir.
En yaygın çocuklarda regresyon sebepleri şunlardır:
- Yeni kardeşin doğumu
Çocuk, ilginin bölüneceğini hisseder. “Bebek gibi davranırsam ben de ilgi görürüm” düşüncesi bilinçdışı şekilde devreye girebilir. - Okula başlamak / okul değiştirmek
Yeni kurallar, yeni sosyal ortam, ayrılık, öğretmen figürü… Hepsi bir arada büyük bir yük olabilir. - Taşınma, ev değişikliği
Odası, yatağı, rutini değişir. Çocuk için güven duygusu sarsılabilir. - Bakıcı değişikliği veya bakım verenin değişmesi
Çocuk bağ kurduğu kişiden ayrılır. Bu ayrılık stres yaratır. - Ebeveynin işe başlaması / yoğunlaşması
Ebeveynle geçirilen zaman azalınca çocuk daha çok yakınlık arayabilir. - Aile içi gerginlik, tartışmalar
Çocuklar sandığımızdan daha fazlasını hisseder. “Evde hava gergin” duygusu bile regresyonu tetikleyebilir. - Hastalık, ameliyat, hastanede kalma
Kontrol kaybı hissi ve korku, çocuğu daha erken dönemin davranışlarına çekebilir. - Travmatik olaylar / kayıp
Sevilen birinin kaybı, kazalar, şiddete tanıklık, deprem gibi olaylar regresyonu artırabilir.
Özetle: regresyon çoğu zaman çocuğun “güven ve yakınlık” ihtiyacının yükseldiği anlarda ortaya çıkar.
Okul öncesi çocuklarda regresyon alt ıslatma
Ebeveynlerin en çok kaygılandığı konulardan biri bu: okul öncesi çocuklarda regresyon alt ıslatma.
Tuvalet eğitimi kazanılmışken yeniden alt ıslatma görmek çok tetikleyicidir. Burada iki önemli ayrım var:
1) Tıbbi nedenleri dışlamak
İdrar yolu enfeksiyonu, kabızlık, uyku bozuklukları gibi durumlar alt ıslatmayı artırabilir. Özellikle ani başlayan ve sıklaşan durumlarda çocuk doktoru değerlendirmesi önemlidir.
2) Duygusal tetikleyiciyi anlamak
Eğer tıbbi bir neden yoksa alt ıslatma çoğu zaman:
- okul stresi,
- ayrılık kaygısı,
- kardeş doğumu,
- ev içi gerginlik,
- rutinin bozulması gibi faktörlerle ilişkili olabilir.
Bu durumda yapılacak şey “ayıplamak” değil, çocuğun güven duygusunu desteklemektir. Alt ıslatma üzerinden utandırılan çocuk, daha çok kaygılanır ve davranış pekişebilir.
Regresyon çocuklarda hangi davranışlarla kendini gösterir?
Yaygın belirtiler:
- Bebeksi konuşma, “mama” gibi ifadeler
- Parmak emme, battaniye/oyuncak bağımlılığının artması
- Tuvalet kazaları (alt ıslatma/dışkı kaçırma)
- Ayrılmak istememe, ana-babaya yapışma
- Uykuya dalma güçlüğü, gece uyanma
- Öfke nöbetleri, daha çok ağlama
- Yeme sorunları (yedirilme isteği, seçicilik)
- “Yapamıyorum” deme ve beceri geri çekilmesi
- Sürekli kucak isteme, temas ihtiyacında artış
Bu listeyi “tehlike listesi” gibi değil, “mesaj listesi” gibi düşünmek daha doğru.
Ebeveynler regresyon döneminde ne yapmalı?
Regresyon döneminde işe yarayan yaklaşımın özeti şu:
Davranışı düzeltmeye değil, ihtiyacı anlamaya çalış.
Uygulanabilir öneriler:
1) Sakin kal ve tepkiyi büyütme
“Yine mi yaptın!” gibi tepkiler çocuğun kaygısını artırır. Bunun yerine kısa ve güvenli bir cümle:
“Kaza oldu. Tamam. Temizleyelim.”
2) Yakınlık ve temas artır
Regresyon çoğu zaman “yakınlık ihtiyacı”dır. Gün içinde 10–15 dakikalık “telefon yok, iş yok” birebir oyun bile çok etkili olabilir.
3) Oyunla ifade alanı aç
Çocuk oyunla duygusunu boşaltır. Oyunda yönetmen çocuk olsun. Sen sadece eşlik et.
4) “Sen artık büyüdün” cümlesini rafa kaldır
Bu cümle iyi niyetli ama çoğu çocukta “duygum istenmiyor” algısı yaratır.
5) Kuralları tamamen kaldırma, esnet
Sınırlar güven verir. Ama bu dönemde esneklik de gerekir. “Bir süre biberon istiyorsa” bunu oyunlaştırıp geçiş sağlayabilirsin.
Çocuklarda regresyon tedavisi
“Çocuklarda regresyon tedavisi” denince iki şeyi ayıralım:
- Evde destekleyici yaklaşım (çoğu durumda yeterli)
- Profesyonel yardım gerektiren durumlar
Evde destekleyici yaklaşım ne zaman yeterli olur?
- Regresyon kısa sürüyorsa (genelde birkaç gün–2/3 hafta)
- Çocuk genel olarak iyi görünüyorsa
- Davranışlar zamanla hafifliyorsa
Bu durumda çoğu çocuk, ihtiyaçları görüldüğünde kendiliğinden toparlar.
Ne zaman profesyonel destek gerekir?
- Regresyon 3–4 haftayı geçiyorsa
- Motor becerilerde gerileme varsa (örn. merdiven çıkma/oturma gibi)
- Dil gelişiminde belirgin gerileme varsa
- Sosyal geri çekilme artıyorsa (göz teması, iletişim isteği azalması gibi)
- Alt ıslatma çok sıklaşıyorsa ve çocuk yoğun kaygı yaşıyorsa
- Evdeki stres faktörü yoğun ve süreğense (boşanma süreci, travma vb.)
Bu noktada uzman; çocuğun duygusal yükünü anlamaya, ebeveyne psikoeğitim vermeye ve gerekiyorsa oyun terapisi gibi yöntemlerle destek olmaya odaklanır.
Regresyon: korkulacak bir şey mi?
Hayır. Çoğu zaman regresyon; çocuğun “bozulduğu” değil, uyum sağlamaya çalıştığı anlamına gelir. Çocuk aslında şunu söylüyordur:
“Bir şeyler çok geldi. Bana biraz daha yakın ol.”
Bunu duyduğunda, süreç genellikle yumuşar.
Son söz
Bu yazıda “regresyon nedir”, “regresyon ne demek”, “psikolojide regresyon nedir” gibi temel sorulardan başlayıp çocuklarda regresyon, çocuklarda regresyon sebepleri, özellikle okul öncesi çocuklarda regresyon alt ıslatma gibi hassas başlıklar ve çocuklarda regresyon tedavisi konusuna kadar kapsamlı bir çerçeve çizdik.
Regresyon bir “geri gidiş” değil; çoğu zaman çocuğun güven arayışıdır. Ebeveynin sabırlı ve anlayışlı yaklaşımı, çocuğun yeniden ilerlemesi için en güçlü zemindir.
