Uşaqlarda Yas Prosesi

Yas həyatın qaçılmaz bir hissəsidir. Hər cür itki və itkini hiss etmək prosesi yas adlanır. Yas təkcə sevdiyimiz birinin ölümü deyil; işdən ayrılmaq, şəhər dəyişdirmək, məzun olmaq, ev heyvanının itməsi, sevdiyimiz əşyanın itkisi də yasa misaldır. Boşanma, tərk edilmə, pensiya kimi həyat dəyişiklikləri də yas proseslərini tetikləyə bilər. Uşaqlarda yas prosesi və bu prosesdə onlara necə dəstək olmaq mövzusu bütün valideynlər üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Yas Prosesi Nədir?

Yas prosesi, itkiyə verilən çoxtərəfli cavabdır. Yas tutma şəkli, müddəti və şəxsdə buraxdığı təsir şəxsdən şəxsə və itkinin əhəmiyyətinə görə dəyişir. Fərdi fərqlər qədər mədəni fərqlər də görülə bilər. İtki sonrası aparılan müxtəlif rituallar, xatirə mərasimləri və məzarlıq ziyarətləri, fərdi itkinin geri gəlməyəcəyinə hazırlayır.

Yasa verilən reaksiya yaşa, inkişaf dövrünə və cinsə görə fərqlənir. Kiçik bir uşağın yas prosesi ilə yeniyetmənin və ya böyüklərin prosesi eyni deyil. Buna görə də yas dövründə fərdlərin verdiyi reaksiyalar və yasını yaşama şəkilləri qəribə sayılmamalı, diaqnoz və ya etiketləmə edilməməlidir.

Yas Prosesi Mərhələləri: Kübler-Ross Modeli

Yas prosesinin mərhələləri, psixiatr Elisabeth Kübler-Ross tərəfindən beş mərhələdə müəyyən edilmişdir. Uşaq, yeniyetmə və böyüklər daxil olmaqla hamı müəyyən mərhələlərdən keçərək yas tutur. Yas prosesi nə qədər sürər sualının cavabı şəxsə və itkinin dərəcəsinə görə fərqlənir. Budur yas prosesinin mərhələləri:

1. Şok və İnkar Mərhələsi

Bu prosesdə itki baş verdikdən sonra mövcud gerçəklik qəbul edilmir. Yas və kədər qarşısında verilən ilk reaksiyadır. Baş verənləri anlamaqda çətinlik çəkilir. Şəxs ‘Bu necə ola bilər? O getmiş ola bilməz! Bir daha görməyəcəyəmmi?’ kimi sorğulamalar edir. Uşaqlar təkrarlanan hadisələrə öyrəşdikləri üçün ölümün bir son olduğunu anlamaqda çətinlik çəkə bilərlər. Baxışları donuqlaşır, özlərini boşluqda hiss edirlər. Şaşqındır, kənardan tepkisiz görünür. Nə edəcəyini bilmir. İnkar müəyyən müddətə qədər normaldır; bu proses uzarsa bir patologiyaya qədər gedə bilər.

2. Qəzəb Mərhələsi

Şəxs acı həqiqətlərlə üz-üzə gəlmişdir. İtkinin acısını daxilləşdirməyə başlayır, şəxsiyyəti ilə yoğurur, güclü kədər və həsrət hissləri yaşamağa başlayır. Şəxs özünə və ya itirdiyi şəxsə qarşı qəzəb duyur. ‘Məni necə tərk edib getdin!’, ‘Niyə kəməri bağlamadın!’ kimi gedənə qarşı qəzəb ola bilər. Və ya ‘Kaş daha tez gələ bilsəydim, kaş həkimi tez çağırsaydım’ kimi şəxs özünə qəzəblənə bilər. Uşaqlar çox vaxt özlərini günahlandırırlar, yeniyetmələr isə Allahı və ya digərlərini günahlandırmağa meyllidirlər. Zehin itirdiyimiz şəxslə doludur. Maraq azlığı, konsentrasiya pozulması yaşaya bilər. İnsanlarla ünsiyyət qurmaq istəməyə bilər.

3. Sövdələşmə Mərhələsi

Sevdiyimiz şəxsin itkisinin fərqinə varıldığı mərhələdir. Bu mərhələdə şəxs Yaradanla sövdələşməyə girir. Şəxs bu itkiyə çox da rasional olmayan üsullarla yanaşır. ‘Bundan sonra dərslərimi işləyəcəyəm, çox nəzakətli olacağam, yeter ki anamla bir şey olmasın!’, ‘Qurban kəsəcəyəm, kasıbları doyduracağam, yeter ki övladım sağalsın’ kimi fikirlər bu mərhələdə görülür. Tədricən geri gəlməyəcəyini, edilən sövdələşmənin fayda vermədiyini anlamağa başlayır. Özünə çəkilmə yaşana bilər, digər mərhələlərə nisbətən daha sakit bir ruh halına girə bilər.

4. Depressiya Mərhələsi

Şəxs qəzəblənməyi buraxmış, artıq acı həqiqəti tam mənada qəbullənib şəxsiyyətinə qatmışdır. Artıq gedənin gəlməyəcəyini və bu nəticənin dəyişməyəcəyini anlamışdır. Burada depressiya simptomları görülə bilər: yuxu pozğunluğu, iştahada azalma, maraq duymama, həzz ala bilməmə, ümidsiz olmaq, mənfi benlik algısı kimi hallar yaşaya bilər. Sanki bir psixi çöküntü içindədir, öhdəliklərini yerinə yetirə bilmir. Çox vaxt bu mərhələyə depressiya və ya narahatlıq pozğunluğu müşayiət edir. Bu depressiv acı şəxsdən şəxsə fərqlənir.

5. Qəbul Mərhələsi

Bu mərhələdə artıq şəxs yaşadığı vəziyyəti həzm etmə mərhələsindədir. Ölüm həqiqəti tamamilə qəbul edilir. Yaşadığı kədərli bir təcrübədir, amma bir prosesdən ibarətdir, bunu qəbul edir və gələcək həyatını planlaşdırır. Acısı daha davamlı bir hala gəlir, gündəlik həyatına davam edir. İtki öncəsi funksionallığa qayıdılır. Yeni vəziyyətlər, obyektlər və məqsədlərlə yas azaldılır.

Hər fərdin keçdiyi bütün bu mərhələlər olduqca sağlam, adi və normaldır. Ancaq hamı yas prosesini bu qədər aydın keçməyə bilər. Bəziləri bu mərhələləri tamamlayırlar, bəziləri isə yasda ilişib qalırlar.

Uşaqlarda Yas Prosesi: Yaş Dövrlərinə Görə

Uşaqlar yas prosesini yaşının gətirdiyi öz koqnitiv və emosional inkişaf səviyyəsi ilə idarə edirlər. Uşaqların ölümlə bağlı qavrayışları və verdikləri reaksiyalar yaşlarına görə əhəmiyyətli fərqlər göstərir. Uşaqlarda yas, itkiylə əlaqəli olan dövrdə fərqli şəkillərdə ortaya çıxır:

0-2 Yaş

Körpə baxım verənə bağlıdırsa, onun yoxluğunu fərq edir. Körpə bu ayrılıq uzun sürərsə əzab çəkməyə başlayır. Çox vaxt ayrılığa verilən emosional reaksiyalar verilir. İlk olaraq sakitləşdirməyə və yatırmağa çalışmaq vacibdir. Qucağınıza alıb qucaqlaya bilərsiniz, mahnı oxuya bilərsiniz, başını sığallaya bilərsiniz, sevdiyi bir oyuncağı əlinə verə bilərsiniz. Tək qoymamanız vacibdir. Yemək və yuxu rejiminin pozulmaması üçün rutinlərə sadiq qala bilərsiniz.

3-5 Yaş

Uşaqlar ölüm anlayışını tam olaraq anlayamasalar da, sevdiklərini itirməyin acısını dərindən hiss edirlər. Ölüm anlayışını tam olaraq anlaya bilmirlər. Bütün ölçüləri tam başa düşülməsə də ölümün daimi olduğu anlayışı yavaş-yavaş inkişaf etməyə başlayır. Ölümü həyatın başqa bir forması kimi qavrayırlar. Ölümün səbəb-nəticə əlaqəsi kifayət qədər başa düşülmür. Bu yaş qrupundakı uşaqların yas prosesi, böyüklərdən fərqlidir və adətən daha mürəkkəb duyğularla ifadə edilir.

Bu yaşlardakı uşaqlar ölümün geri dönüşü olmayan bir proses olduğunu tam dərk edə bilmirlər və bəzən öləni geri gələcəyini düşünə bilərlər. ‘O nə vaxt gələcək?’ kimi suallar verə bilərlər. Kədər, qəzəb və qorxu kimi duyğuları intensiv şəkildə yaşayırlar və bu duyğular oyunlarında, davranışlarında və ya ünsiyyətlərində özünü göstərə bilər. Qarın ağrısı və baş ağrısı kimi fiziki əlamətlər yaşaya bilərlər. Reqressiya yaşayaraq, tualet tərbiyəsi kimi qazandıqları bacarıqları müvəqqəti olaraq itirə bilərlər. Ölüm haqqında davamlı suallar vermək də bu dövrdə tez-tez görülür.

6-8 Yaş

Ölümün qarşısıalınmaz və universal olduğunu başa düşməyə başlayırlar. Yavaş-yavaş ölümün geri dönüşsüz bir proses olduğunu qavramağa başlayırlar. Bu yaşdakı uşaqların mühakimə bacarığı daha güclü olduğu üçün gerçəyi qəbul etməsi daha sürətlidir. Ölüm abstrakt bir şeydən çıxıb konkretlik qazanmışdır. Geri gəlməyəcəyini bildikləri üçün bu təcrübə daha narahat edici bir hala gələ bilər.

Öləni xəstəliyi və ölümü mövzusunda günahkarlıq hiss edə bilərlər. Özlərini günahlandırmağa meyllidirlər. Bunun üçün ölümün səbəbləri ətraflı izah edilə bilər, müdaxilə olmadan da ölümün təbii şəkildə baş verə biləcəyi, onun heç bir günahı olmadığı izah edilməlidir. Məktəbə getmək istəməyə bilərlər. Fiziki bir səbəbi olmayan bədən əlamətləri ortaya çıxa bilər.

9-11 Yaş

Ölüm anlayışı daha abstrakt hala gəlir. Ölüm qavrayışı böyüklərə bənzər şəkildə yerləşir. İtkinin uzunmüddətli nəticələri daha yaxşı proqnozlaşdırılır. Bəzi rituallar inkişaf etdirərək kədərdən qaçmağa çalışırlar. Uşaqlar rutinlərinə qayıtdıqdan sonra onlara bu təcrübə haqqında suallar verə bilərsiniz, ölümlə əlaqədar nə düşündüklərini soruşa bilərsiniz.

Bəzi gənclər pis vərdişlər edinə bilər, özünə zərər verən davranışlar da ola bilər, ətrafına yadeləşə bilər. Bəzi gənclər isə xüsusilə qardaşı varsa məsuliyyət götürmək istəyə bilər, özlərini valideyn roluna qoya bilər, onlara qulluq edə bilərlər. Bunun həddindən artıq və sərt şəkildə davam etməsi ciddi problemlərə səbəb ola bilər. Dostları ilə vaxt keçirmək istəməmə və ya birgə olmaqdan qaçınma görülə bilər. Dərs uğurunda azalma və məktəbə qarşı laqeydlik ortaya çıxa bilər.

12-14 Yaş (Yeniyetməlik Dövrü)

Ölümün nə demək olduğunu anlayırlar. Ən çox depressiv əlamətlər görülür. İcma içində duyğularını ifadə etməkdən çox narahat olurlar. Reaksiyaları öz meyllərindən asılı olaraq dəyişkənlik göstərə bilər. Məsələn, bəziləri yuxu pozğunluğu inkişaf etdirə bilər, bəziləri isə etdiyi işlərin üzərinə həddən artıq konsentrasiya edib özünü ona verə bilər.

Yeniyetmələrdə yas tutmaq, uşaq və ya böyüklərdəkindən daha fərqli ola bilər. Yeniyetmələr içində olduqları inkişaf dövrü səbəbiylə xarici dünyaya daha qapalı ola bilərlər. Bu dövrdə yeniyetmə ölüm səbəbiylə kimsəni və ya Allahı günahlandırmağa meylli ola bilər. Sükuta bürünə bilər və ya kömək istəklərini sərt bir dillə rədd edə bilər. Başa düşülmədiyini düşünüb tək qalmaq istəyə bilər. Davranış problemləri, yaşıdları ilə münasibətlərdə problemlər inkişaf edə bilər. Alkoqol-maddə istifadəsi, erkən cinsi təcrübələr, cinayətə meylli dost qrupuna keçmə kimi riskli davranışlar görülə bilər.

15-17 Yaş

Yas reaksiyaları böyüklərdəkinə bənzəyir. Qəflətən basqı edən kədər və acı verən xatirələr kimi böyük xüsusiyyətləri daşıyır. Geridə qalan valideyinin yasına qismən ortak olurlar. Gələcəkdəki müstəqilliklə başa çıxa bilməyəcəyindən qorxurlar. Valideyinin özü üçün arzuladıqlarını yerinə yetirməyə çalışırlar. Valideynlərindən birini itirmişsə, intensiv gələcək narahatlığı duyur: ‘İndi nə olacaq? Necə keçinəcəyik? Mənimlə kim maraqlanacaq?’ kimi.

Uşaqlarda Görülən Yas Reaksiyaları

Uşaqlar bütün bu təcrübələri öz tutumlarına və koqnitiv səviyyələrinə görə yaşamaqla yanaşı, daha fərqli davranışlarla da yaşayırlar. Uşaqlarda yas adətən dövri xarakter daşıyır; yas reaksiyaları gələcəkdə yenidən ortaya çıxa bilər. Uşaqlarda tez-tez rast gəlinən yas reaksiyalarından bəziləri bunlardır:

• Narahatlıq və qorxu: Əgər uşaq sevdiklərindən birini itirmişsə, digər sevdiklərini itirmək barədə narahat ola bilər. Müsbət və mənfi bütün ehtimalları bir yerdə düşündüyü və pis ehtimallar üzərində lazımından çox dayandığı üçün ətrafındakı digər insanları da itirəcəyinə dair yoğun bir narahatlıq yaşaya bilər.
• Diqqət çəkmək üçün edilən davranışlar
• Baş verənləri yenidən quraraq oyun oynamaq: Ölüm mövzusunu ehtiva edən oyunlar oynamaq, uşaqların duyğularını ifadə etməsinə kömək edir.
• Reqressiya: Tualet tərbiyəsi kimi qazandıqları bacarıqları müvəqqəti olaraq itirə bilərlər, yaşından kiçik davranışlar nümayiş etdirə bilərlər.
• Travma sonrası stress pozğunluğu: Əgər itkiylə bağlı bir səhnəyə şahid olubsa, bu kadrlar uşağın beynində təkrar-təkrar gələ bilər.
• Sidik qaçırma və dırnaq yemə
• Hırçınlıq və qəfil qəzəb partlayışları: Bəzi uşaqlar itkilər qarşısında kədərlənib içinə çəkilmə yaşayırlar, bəzi uşaqlar isə reaksiyalarını qəzəblə xaricə vururlar.
• Məktəb uğurunda azalma: Bu duyğular uşağın akademik həyatını təsir edə bilər.
• Ayrılıq narahatlığı və yanındakı insana asılılıq dərəcəsində bağlılıq
• Nitq pozğunluğu və yemək pozğunluğu
• Həddindən artıq hərəkətlilik və naramlıq
• Yuxu pozğunluqları: İtki, uşağın yuxu prosesini təsir edə bilər. Uşaq kabuslar görərək yuxudan oyana bilər.
• Fiziki əlamətlər: Bəzən uşaq yaşadığı duyğuları bədənində ağrılar şəklində hiss edə bilər. Qarın ağrısı və baş ağrısı kimi fiziki əlamətlər yaşaya bilərlər.
• Günahkarlıq hissi: Bəziləri itki sonrası günahkarlıq hiss edə bilər.

Uşaqlara Ölüm Necə İzah Edilir?

Uşaqlara yasını izah etmək, yas prosesində edilməli olan işlər arasında ən vacib addımlardan biridir. Uşaqlara ölüm necə izah edilir sualının cavabı, uşağın yaşına və inkişaf dövrünə görə formalaşır. Uşaqlar da ölümü anlaya bilərlər, lakin uşaqlara ölüm izah edilərkən mütləq uşağın yaşı, içində olduğu inkişaf dövrü, koqnitiv səviyyəsi, sosial mühiti və keçmiş təcrübələri nəzərə alınmalıdır.

Uşaqlara Ölümü İzah Etməyin Əsas Prinsipləri

Uşaqlara ölümü intellektual, emosional və davranış olaraq izah etmək faydalı olacaq:

• İntellektual: Uşaqların ölümə səbəb olan proses haqqında yaş və inkişaf səviyyəsinə uyğun məlumata ehtiyacları var. Ölümün ‘bütün funksiyaların sonu’ mənasını gəldiyini kifayət qədər başa düşmədiyi zaman uşaq, ölənin dəfn olunduğu yerdə üşüyəcəyini, əzab çəkəcəyini düşünə bilər.
• Emosional: Uşaqlar duyğularını təyin etməkdə çətinlik çəkə bilərlər. Buna görə də böyüklərin duyğuların təyini və ifadəsi mövzusunda verəcəyi dəstək bu prosesə faydalı olacaq.
• Davranış: Böyüklərin yas dövründə nümayiş etdirdiyi tək qalmaq istəmə, ağlamaq kimi davranışların səbəbini izah etmələri lazımdır. Əks halda uşaqlar bu dövrdə nümayiş etdirilən yas davranışlarının özlərinə yönəldiyini düşünə bilərlər.

Praktik Təkliflər

• Uşağa ölüm izah edilərkən oyunlaşdırma edilə bilər. Ölümü mövzu edən nağıl, hekayə və ya animasiyalardan istifadə edilə bilər.
• Bitkinin böyüməsi, ağacın çiçək açıb yarpaq tökməsi kimi insanların doğum və ölümü izah edilə bilər.
• İşləyən bir oyuncaq ilə xarab olmuş bir oyuncaq üzərindən ölüm təsvir edilə bilər.
• Uşağa yavaş danışılmalı, arada uşağa nə başa düşdüyü və nə hiss etdiyi soruşulmalı. Hadisənin gerçəkliyi hiss etdirilməlidir.

Qaçınılması Lazım Olan İfadələr

Uşağa ölüm izah edilərkən uşağın yanlış nəticələr çıxarmasına səbəb olacaq cümlələr qurulmamalıdır:

• ‘O uzun səyahətə çıxdı’ – Gedənin geri gələcəyini düşünə bilər
• ‘Dərin yuxuya daldı’ – Bir gün oyanacağını düşünə bilər, yuxu qorxusu inkişaf etdirə bilər
• ‘Mələk oldu, Allah sevdiyi qullarını yanına tez alır’ – Yaxşı olmağı və ya sevilməyi qorxulu tapa bilər

Bu cür sözləri çox vaxt uşaqları rahatlana bilmək üçün deyirik, ancaq bunlar uşaq tərəfindən yanlış şərh edilə bilər. Ölüm haqqında açıq və dürüst şəkildə, uşağın yaşına uyğun bir dillə danışmaq ən yaxşısıdır.

Yas Prosesindəki Bir Uşağa Necə Yanaşılmalı?

Yas prosesi necə keçirilir sualının cavabı, düzgün yanaşma və dəstəkdən keçir. Yas prosesində edilməli olan işlər bunlardır:

Xəbər Verilməsi

• Uşaqdan ölüm həqiqəti gizlədilməməlidir. Nə yaşadığını bilməsi və duyğularının fərqinə varması bu prosesdə vacibdir.
• Ölüm xəbərini uşağın güvəndiyi, yanında rahat olduğu, uşaqla ünsiyyəti güclü olan biri verməlidir. Psixoloq müşayiətində demək düzgün deyil.
• Uşağa bu xəbər verilərkən təhlükəsiz və sakit bir mühit seçilməlidir.
• Uşağa ölüm mümkün qədər tez xəbər verilməlidir.

Duyğuların İfadəsi

• Uşağın verəcəyi reaksiyaların fərdi olduğu qəbul edilməlidir.
• Uşağa qarşı səbirli və sabit yanaşmaq vacibdir.
• Ölümü izah edərkən öz duyğularınızdan çəkinməyin. Uşaq sizin də verdiyiniz emosional reaksiyaları, ağlama krizlərini, hiss etdiyiniz kədəri görəndə öz prosesini normallaşdırmağa çalışa bilər.
• Uşağın duyğularını açmasına kömək edilməli, nə hiss edirsə və nə düşünürsə deməsinə təşviq edilməlidir.
• Uşağın duyğuları mühakimə edilmədən qəbul edilməli və bu duyğuların yaşanmasının normal olduğu izah edilməlidir.
• Fiziki təmas qurmaq, uşağın yanında olduğunu hiss etməsini təmin edir.

Rutinlərə Qayıdış

• Uşağı sevdiklərindən, özünü rahat hiss edəcəyi yerlərdən uzaqlaşdırmamaq faydalıdır.
• Uşaq dəyişən rejiminə adaptasiya təmin edərkən köhnə rejimini davam etdirməyə çalışılmalıdır. Müəyyən rutinlərə geri dönülməlidir.
• Gündəlik rutinləri qorumaq uşağın özünü təhlükəsiz hiss etməsinə kömək edir. Bu, uşaqda pis təcrübə yaşasa da həyatın davam etdiyi fikrini formalaşdırır.
• Uşağın rejimi pozulmamalıdır. Yenə öz evində yatması, öğünlərini keçirmədən yeməsi, ən qısa zamanda məktəbə qayıtması təmin edilməlidir.
• Evdəki itki kim olursa olsun heç kəs heç kimin yerinə keçməməli, heç kimə ölünün vəzifələri yüklənməməlidir. Anasını itirmiş bir gənc qıza ‘Bu evin anası artıq sənsən!’ deyilməməlidir.
• Uşağın oyun oynamasına, gəncin dostları ilə vaxt keçirməsinə imkan verilməlidir.

Güvən və Dəstək

• Uşağa bundan sonrakı proses haqqında məlumat verilməlidir. Bu prosesdə intensiv gələcək narahatlığı yaşaya bilər və sevdiyi digər şəxsləri itirməkdən qorxa bilər.
• Qulluq edən şəxsin uşağı təhlükəsiz hiss etdirməsi vacibdir. Bu dövrdə uşağın güvən və təhlükəsizliklə bağlı daha güclü bir axtarışı söhbət olacaq.
• Uşaqların itkiylə bağlı olan dövrdə yoğun sevgi, tolerans və şəfqət görməsi, onların bu prosesi daha asan keçirməsinə vasitə olacaq.
• Yas prosesində uşağın güclü tərəflərindən dəstək alınmalı. Hər kəsin çətinliklərlə başa çıxma üsulları var. Bəzilərimiz inanclarımızdan güc alırıq, bəzilərimiz rəsm çəkirik, şeir yazırıq, bəzilərimiz dostlarımızla dərd paylaşırıq.

Patoloji (Travmatik) Yas

Psixologiyada yas prosesi bəzən normal gedişatdan sapabilir. Yasın adi gedişatından daha uzun yaşanması, funksionallığı gözləniləndən daha çox pozması və uşaqlarda inkişaf pilləkənlərini mənfi təsir etməsi vəziyyəti ‘patoloji yas’ və ya ‘travmatik yas’ olaraq müəyyən edilir.

Yas və travma reaksiyaları bəzən bir-biri ilə qarışdırıla bilər. Ancaq aralarında əhəmiyyətli fərqlər var. Yas prosesi, itki sonrası yaşanan normal bir prosesdir və intensiv olaraq kədər duyğusunu ehtiva edir. Travmatik reaksiyalarda isə itki sonrası yaşanan intensiv duyğu şok və dəhşətdir. Yas prosesində adətən şəxs özü ilə bağlı mənfi düşüncələrə sahib olmur. Travmada isə dünyaya və özünə dair düşüncələri mənfi şəkildə təsirlənə bilər.

Fərqli Yaş Qruplarında Patoloji Yas Əlamətləri

• 3-5 yaş: Normal həyata keçildiyi halda ölümdən ağır və davamlı ayrılıq narahatlığı ortaya çıxa bilər. Öz yaşından kiçik davranışlar nümayiş etdirə bilər.
• 6-8 yaş: Məktəbə getmək istəməyə bilərlər. Fiziki bir səbəbi olmayan bədən əlamətləri ortaya çıxa bilər. Öləni ilə birlikdə olmaq üçün ölmək istədiklərindən danışa bilərlər. Uzunmüddətli bədbəxtlik, kefsizlik, maraq və istək itkisi görülə bilər.
• 9-11 yaş: Dostları ilə vaxt keçirmək istəməmə və ya birgə olmaqdan qaçınma görülə bilər. Dərs uğurunda azalma və məktəbə qarşı laqeydlik ortaya çıxa bilər. Qəzəblərini nəzarətdə saxlamaqda çətinlik çəkirlər.
• 12-14 yaş: Ən çox depressiv əlamətlər görülür. Məktəbə qarşı istəksizlik var. Davranış problemləri, yaşıdları ilə münasibətlərdə problemlər inkişaf edə bilər. Alkoqol-maddə istifadəsi, erkən cinsi təcrübələr, cinayətə meylli dost qrupuna keçmə kimi riskli davranışlar görülə bilər.
• 15-17 yaş: Yas reaksiyaları böyüklərdəkinə bənzəyir. Yas əlamətlərinin 6 aydan uzun sürməsi halında patoloji yasdan şübhələnilməlidir. Dostları ilə vaxt keçirmək istəməmə, əhval-ruhiyyəsində sürətli və şiddətli dalğalanmalar görülə bilər. Maddə istifadəsi, erkən cinsi təcrübələr, cinayətə sürüklənmə tez-tez görülən riskli davranışlardır.

Mütəxəssisdən Nə Vaxt Dəstək Alınmalı?

Yas prosesinin nə qədər sürəcəyi şəxsdən şəxsə dəyişir, ancaq ölümün üzərindən müəyyən vaxt keçdikdən sonra reaksiyaların azalması gözlənilir. Əgər azalma olmur və uşaq hələ də həyata adaptasiya edə bilmirsə, bir mütəxəssisdən yardım almaq bu prosesdə faydalı ola bilər. Psixi dəstək tələb edən vəziyyətlər:

• Yas prosesi uzun sürsə və gündəlik həyatı intensiv şəkildə təsir edirsə
• Sosial əlaqələrini, işlərini, performansını təsir edirsə
• Duyğu və davranışlarını nəzarətdə saxlaya bilmirsə
• Özünə və ya başqasına zərər verməyə çalışırsa
• Özü haqqında həddindən artıq mənfi mühakimələrə malikdirsə
• Əvvəllər itki yaşayanlar
• Psixi xəstəlik tarixçəsi olanlar
• Ölümün travmatik olduğu vəziyyətlər və ya ölümə şahid olma
• Həyatında başqa travma yaşayan uşaq və yeniyetmələr
• İtki ilə birlikdə həyatında mühüm dəyişiklik olan uşaq və yeniyetmələr
• Uşaq və gəncin məktəb uğuru azalırsa, münasibətlər zəifləyirsə, gecikmiş yas söhbət olursa

Uşaqlarla yas üzərində işlənilərkən ailə məsləhətçiliyi və oyun terapiyası üsulları təsirli olur. Normal yas prosesində peşəkar yardım tələb olunmasa da, patoloji yas vəziyyətlərində psixi dəstək tələb oluna bilər.

Nəticə

Uşaqlarda yas prosesi, böyüklərdən fərqli şəkillərdə ortaya çıxır və yaşa görə dəyişən xüsusiyyətlər göstərir. Hər uşağın ölümü qavraması və itki prosesini yaşaması bir-birindən fərqlidir. Uşağın psixi ehtiyaclarına uyğun bir yanaşma nümayiş etdirilməsi sayəsində bu çətin dövrün asanlaşması və gələcəyə yönəlik böyük mənfi izlər buraxmadan keçilməsi mümkün ola bilər.

Vaxtında yaşanmayan və sonradan tetiklənən yas prosesləri ilə gecikmiş yaslar yaşana bilər. Yas vaxtında və kifayət qədər tutulmadığı zaman depressiya, intihar, narahatlıq pozğunluğu kimi psixoloji problemlərlə qarşılaşıla bilər. Buna görə də uşaqlara düzgün dəstək vermək, onların duyğularını başa düşmək və yas proseslərini sağlam şəkildə tamamlamalarına kömək etmək həyati əhəmiyyət daşıyır.

Unutmayın: Uşaq və ya gənc ‘o başa düşməz’ düşüncəsi ilə bu dövrdə laqeyd qoyulmamalıdır. Ölümü izah etmək, danışmaq və sevdiyini itirən bir uşağın yasını fərq etmək böyük üçün çətin ola bilər, ancaq uşağın sağlam inkişafı üçün zəruridir. Hər fərdin keçdiyi yas prosesi mərhələləri normaldır və bu prosesdə səbir, anlayış və məhəbbətlə yanaşmaq ən vacib dəstəkdir.