Uşaq İnkişaf Dövrləri: Valideynlərin Bilməli Olduğu Hər Şey
Uşaqlarımız dünyaya gəldikləri andan etibarən çoxşaxəli bir inkişaf prosesinə daxil olurlar. Hər gün bir az daha böyüyür, yeni bacarıqlar qazanır və ətrafları ilə qurduqları münasibətləri dərinləşdirirlər. Uşaq inkişaf dövrləri, bu prosesin müəyyən mərhələlər şəklində irəlilədiyini anlamağımıza kömək edir. Bəs bu inkişaf dövrləri hansılardır? Hansı yaşda hansı bacarıqlar gözlənilir? Valideynlər bu müddətdə nələrə diqqət etməlidirlər?
İnkişaf dövrləri psixologiya sahəsində, fərdin doğumdan yetkinliyə qədər keçirdiyi fiziki, idrak, emosional və sosial dəyişiklikləri izah etmək üçün istifadə olunur. İnsan inkişafı mayalanma ilə başlayır və həyat boyu davam edən bir prosesdir. Bu proses özünəməxsus xüsusiyyətləri olan müəyyən zaman mərhələlərinə bölünür və hər mərhələ uşağın inkişafı baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır.
Bu yazıda psixoloji inkişaf dövrləri, uşaqlarda inkişaf mərhələləri və inkişaf dövrlərinin əsas xüsusiyyətləri psixoloji baxımdan ele alınacaq; hər inkişaf mərhələsinin uşağın şəxsiyyət formalaşmasına, öyrənmə prosesinə və emosional inkişafına təsirləri ətraflı, lakin anlaşılan dildə izah ediləcəkdir.
İnkişaf Dövrləri Nədir? (Psixoloji Baxımdan)
İnkişaf dövrləri, fərdin müəyyən yaş aralıqlarında ortaq inkişaf xüsusiyyətləri göstərdiyi zaman mərhələləridir.
İnkişaf dövrləri psixologiya baxımından incələndikdə, hər dövrün özünəməxsus qazancları, inkişaf tapşırıqları, ehtiyacları və riskləri olduğu görülür.
Uşaq inkişaf dövrləri yalnız yaşa bağlı fiziki dəyişiklikləri deyil, eyni zamanda uşağın düşünmə tərzini, emosiyalarını tənzimləmə qabiliyyətini və sosial münasibətlərini də əhatə edir. Bu səbəbdən inkişaf dövrləri uşağı anlamaq və onu düzgün şəkildə dəstəkləmək üçün mühüm bir yol xəritəsidir.
Uşaq inkişafı ümumilikdə dörd əsas mərhələdə nəzərdən keçirilir:
- Körpəlik Dövrü (0–2 yaş)
- İlk Uşaqlıq / Oyun Dövrü (3–6 yaş)
- İkinci Uşaqlıq / Məktəb Dövrü (7–11 yaş)
- Yeniyetməlik Dövrü (12–18 yaş)
Bu mərhələlər şəxsiyyət və inkişaf dövrləri psixologiya ədəbiyyatında da kimlik formalaşmasının əsas sütunları kimi qəbul edilir.
Körpəlik Dövrü (0–2 Yaş): İnkişafın Təməli
Körpəlik dövrü, həyat boyu inkişafın ən sürətli baş verdiyi mərhələdir. Doğum zamanı təxminən 3–3,5 kq olan körpə, bir yaşına gəldikdə çəkisini demək olar ki, üçqat artırır. Lakin bu mərhələ yalnız fiziki böyümə ilə məhdudlaşmır. Uşağın inkişaf dövrləri və xüsusiyyətləri baxımından körpəlik; idrak, emosional və sosial inkişafın əsaslarının atıldığı kritik bir dövrdür.
Motor İnkişaf (0–2 Yaş)
Körpələr dünyaya gəldiklərində hərəkətlərini şüurlu şəkildə idarə edə bilmirlər. Zaman keçdikcə əzələ və sinir sistemi yetkinləşdikcə aşağıdakı bacarıqları qazanırlar:
- Başını saxlama
- Dönmə
- Oturma
- Sürünmə
- Yerimə
Təxminən 2 yaşında uşaq ətrafını müstəqil şəkildə kəşf edə biləcək motor bacarıqlara sahib olur. Bu müstəqillik özünə inamın formalaşmasının da əsasını təşkil edir.
İdrak İnkişafı: Öyrənmənin Qızıl Dövrü
Bu mərhələdə körpələrin beyni sanki bir süngər kimidir. Beş duyğu vasitəsilə əldə edilən bütün təcrübələr yaddaşa köçürülür. Buna görə inkişaf dövrləri və xüsusiyyətləri psixologiya baxımından körpəlik dövrü öyrənməyə ən açıq mərhələlərdən biridir.
Bu dövrdə:
- Zəngin stimullar təqdim etmək
- Körpə ilə tez-tez danışmaq
- Oyun vasitəsilə qarşılıqlı əlaqə qurmaq
idrak inkişafını birbaşa dəstəkləyir.
Uşağın Dil İnkişaf Dövrləri (0–2 Yaş)
Uşağın dil inkişaf dövrləri körpəlikdə ağlama ilə başlayır. Sonra agulama, hecalama və tək sözlü ifadələrlə davam edir. Təxminən iki yaşında uşaqlar:
- Sözləri birləşdirməyə
- 2–3 sözlü cümlələr qurmağa
başlayırlar. Bu mərhələdə qəbul edici dil çox güclüdür; uşaq danışmasa belə ətrafında deyilənləri anlayır və yaddaşına yazır.
İlk Uşaqlıq Dövrü (3–6 Yaş): Oyun və Təsəvvür Gücü
Bu mərhələ uşaq inkişaf dövrləri içərisində “oyun çağı” kimi tanınır. Uşaqlar dünyanı oyun vasitəsilə tanıyır, emosiyalarını oyunla ifadə edir və sosial bacarıqlarını inkişaf etdirirlər.
3 Yaş: Müstəqillik və Maraqlanma
- “Özüm edəcəyəm” davranışı
- Davamlı “niyə?” sualları
- Tualet nəzarətinin qazanılması
Bu yaşda uşaqlar reallıqla xəyalı tam ayıra bilməsələr də səbəb–nəticə əlaqəsi qurmağa başlayırlar.
4–5 Yaş: Təsəvvür Gücü və Sosiallaşma
- Diqqət müddəti uzanır
- Xəyal oyunları artır
- Doğru–yanlış anlayışı formalaşmağa başlayır
Bu mərhələ inkişaf dövrlərinin əsas xüsusiyyətləri psixologiya baxımından yaradıcılığın və simvolik düşünmənin zirvədə olduğu dövrdür.
6 Yaş: Məktəbə Hazırlıq
Altı yaşlı uşaqlar:
- Qələm tuta bilir
- Qayçı istifadə edə bilir
- Sosial qaydalara uyğun davrana bilir
Məktəbə hazır olma yalnız akademik bacarıqlarla deyil, emosional və sosial yetkinliklə də bağlıdır.
İkinci Uşaqlıq Dövrü (7–11 Yaş): Akademik və Sosial İnkişaf
Bu mərhələ uşaqlarda inkişaf dövrləri içərisində məktəb həyatının mərkəzdə olduğu dövrdür. Oxuma, yazma və riyazi bacarıqlar bu dövrdə inkişaf edir.
7–8 Yaş: Konkret Düşünmə
- Edərək və yaşayaraq öyrənmə
- Qaydalara sərt bağlılıq
- Təqdir olunma ehtiyacı
9–10 Yaş: Müstəqilləşmə
- Dost münasibətləri ön plana çıxır
- Diqqət müddəti artır
- Öz fikirlərinə dəyər verilməsini istəyir
11–12 Yaş: Yeniyetməliyə Keçid
Bu mərhələ psixoloji inkişaf dövrləri baxımından keçid dövrü hesab olunur. Fiziki dəyişikliklər başlayır.
Yeniyetməlik Dövrü (12–18 Yaş): Kimlik və Dəyişiklik
Yeniyetməlik psixoloji inkişaf dövrləri nəzəriyyələri içərisində “fırtınalı dövr” kimi təsvir olunur. Bu mərhələdə fərd uşaqlıqdan yetkinliyə keçid edir.
Fiziki İnkişaf
- Sürətli boy artımı
- Hormonal dəyişikliklər
- Bədən qavrayışında həssaslıq
İdrak İnkişafı: Abstrakt Düşünmə
Yeniyetmələr:
- Fərziyyə qura bilir
- Etik və əxlaqi mövzuları sorgulayır
- Öz dəyər sistemlərini formalaşdırmağa başlayırlar
Emosional və Sosial İnkişaf
- Kimlik axtarışı
- Emosional eniş–yoxuşlar
- Müstəqillik ehtiyacı
Bu dövrdə valideyn–yeniyetmə qarşıdurmaları tez-tez müşahidə olunur və bu inkişafın təbii bir hissəsidir.
Valideynlər üçün Tövsiyələr
Hər uşaq bənzərsizdir. Eyni yaşda olan uşaqların inkişaf sürətlərinin fərqli olması normaldır. Lakin uşağın inkişaf dövrləri və xüsusiyyətləri baxımından gözlənilən bacarıqların nəzərəçarpacaq dərəcədə gerisində qalınması halında mütəxəssis dəstəyi almaq vacibdir.
Erkən aşkar edilən inkişaf gerilikləri, erkən müdaxilə ilə böyük ölçüdə dəstəklənə bilər.
Nəticə: İnkişaf Dövrlərini Bilmək Gücləndirir
İnkişaf dövrləri uşaqları etiketləmək üçün deyil, onları daha yaxşı anlamaq üçün mövcuddur.
Uşağınızla danışın, emosiyalarını ciddiyə alın, sərhədlər qoyarkən səbəblərini izah edin.
Uşaqlar deyilənlərdən çox, gördüklərini və yaşadıqlarını öyrənirlər.
