Uşaqlarda Reqressiya
Uşaqların inkişafı çox vaxt “addım-addım irəliləyən” bir proses kimi təsvir olunur: nitq inkişaf edir, tualet vərdişləri formalaşır, yuxu rejimi düzənə düşür, müstəqillik bacarıqları güclənir… Bəli, ümumi mənzərə adətən belədir. Amma inkişaf hər zaman düz bir xətt üzrə getmir. Bəzi dövrlərdə uşaq daha əvvəl qazandığı bacarıqları müvəqqəti olaraq itirə və ya yaşına uyğun olmayan, daha kiçik yaş dövrünə xas davranışlar göstərə bilər. Bu vəziyyət valideynlər üçün olduqca sarsıdıcı ola bilər.
“Bir problemmi var?”, “İnkişafında nəsə yolunda getmir?” kimi sualların yaranması tamamilə təbiidir.
Bu nöqtədə qarşımıza çıxan anlayış reqressiyadır. Yəni uşağın çətinlik yaşadığı bir dövrdə müvəqqəti olaraq daha erkən inkişaf mərhələsinə geri çəkilməsi.
Reqressiya nədir? (Reqressiya nə deməkdir)
Reqressiya nədir? sualının ən qısa cavabı: geriləmə deməkdir. Bəs “reqressiya nə deməkdir” deyəndə bunu uşaq inkişafı baxımından necə başa düşməliyik?
Reqressiya – uşağın daha əvvəl qazandığı bir bacarığı müəyyən müddət ərzində istifadə etməməsi və ya yaşına uyğun davranışlar əvəzinə daha erkən yaş mərhələsinə aid davranışlara yönəlməsidir. Bu, “unutmaq” deyil; əksər hallarda uşağın psixikasının və emosional dünyasının çətinliklə baş etdiyi bir vəziyyət qarşısında təhlükəsiz sahəyə çəkilməsidir.
Nümunələr:
- Tualet vərdişini qazandıqdan sonra yenidən altını islatma
- Öz-özünə yemək yeyə bilən uşağın yenidən yedirilmək istəməsi
- Körpəvari danışıq, sözləri bilərəkdən səhv demə
- Əmzik və ya biberon istəyi
- Daim qucaqda olmaq istəyi, ayrılmaqdan imtina
- Daha çox ağlama, daha çox diqqət tələbi
Bu davranışlar əksər hallarda müvəqqətidir. Ona görə də “uşaq geriyə gedir” demək əvəzinə, “uşağım hazırda bir vəziyyətə uyğunlaşmağa çalışır” kimi baxmaq daha real və sakitləşdiricidir.
Psixologiyada reqressiya nədir?
Psixologiyada reqressiya nədir? sualı mövzunu dərindən anlamaq üçün çox vacibdir. Psixologiyada reqressiya – fərdin (uşaq və ya yetkin) stress, narahatlıq, qeyri-müəyyənlik və ya güclü emosional yüklənmə zamanı əvvəlki, daha primitiv və ya daha təhlükəsiz hesab etdiyi mübarizə formasına geri dönməsidir. Uşaqlarda bu mexanizm daha aydın görünür, çünki onların emosiyalarını tənzimləmə və sözlə ifadə etmə bacarıqları böyüklər qədər inkişaf etməmişdir.
Uşağın psixikası belə işləyir:
- “Hazırda çətinlik çəkirəm”
- “Bunu ifadə edə bilmirəm”
- “Onda özümü daha güvənli hiss etdiyim dövrün davranışlarına qayıdım”
Bu səbəbdən reqressiya çox zaman uşağın “nazlanması” deyil, emosional özünü tənzimləmə cəhdidir.
Uşaqlarda reqressiya nə deməkdir?
“Uşaqlarda reqressiya nə deməkdir?” sualı əslində valideynlərin bu sualları verməsi deməkdir: Bu normaldırmı? Niyə baş verir? Mən nə etməliyəm?
Uşaqlarda reqressiya – uşağın inkişaf səviyyəsinə uyğun gözlənilən davranışlar əvəzinə, müvəqqəti olaraq daha kiçik yaş dövrünə aid davranışlar göstərməsidir. Bu zaman uşağın qazandığı bacarıqlarda geri çəkilmə müşahidə olunur. Bu geri çəkilmə adətən:
- dəyişiklik dövrlərində,
- yeni stress faktorları olduqda,
- uşağın təhlükəsizlik ehtiyacı artdıqda ortaya çıxır.
Bu səbəbdən uşaqda reqressiya müşahidə edildikdə ilk addım son həftələrdə və aylarda uşağın həyatında nələrin dəyişdiyini gözdən keçirmək olmalıdır.
Reqressiya uşaqlarda nə vaxt müşahidə olunur?
Valideynlər tez-tez “reqressiya uşaqlarda hansı yaşda olur?” və ya “reqressiya uşaq üçün normaldırmı?” suallarını verirlər.
Qısa cavab: Hər yaşda görülə bilər, lakin xüsusilə 2–6 yaş aralığında daha çox rast gəlinir. Çünki bu dövrdə tualet təlimi, məktəbə başlama, ayrılma–fərdiləşmə prosesi, bacı-qardaşın dünyaya gəlməsi kimi böyük inkişaf mərhələləri baş verir. Uşaq yeni bacarıqlar qazanır, müstəqilliyi artır, lakin bu müstəqillik bəzən narahatlıq yaradır.
Uşaqlarda reqressiya səbəbləri
Ən vacib hissəyə gəldik: uşaqlarda reqressiya səbəbləri.
Reqressiya adətən uşağın “bir şeylərin ona ağır gəldiyi” dövrlərdə ortaya çıxır. Bu çətinlik hər zaman böyük bir travma olmaq məcburiyyətində deyil; böyüklər üçün kiçik görünən bir dəyişiklik uşaq üçün böyük stress yarada bilər.
Ən geniş yayılmış səbəblər:
- Yeni bacı və ya qardaşın doğulması
Uşaq diqqətin bölünəcəyini hiss edir. “Körpə kimi davransam, mənə də diqqət edərlər” düşüncəsi şüuraltı şəkildə aktivləşə bilər. - Məktəbə başlamaq / məktəb dəyişmək
Yeni qaydalar, yeni sosial mühit, ayrılıq və müəllim fiquru bir yerdə ciddi emosional yük yarada bilər. - Köçmək, ev dəyişikliyi
Otağı, yatağı, gündəlik rutini dəyişir. Təhlükəsizlik hissi sarsıla bilər. - Baxıcı və ya əsas qayğı göstərən şəxsin dəyişməsi
Uşaq bağ qurduğu şəxsdən ayrılır və bu ayrılıq stress yaradır. - Valideynin işə başlaması və ya çox məşğul olması
Birlikdə keçirilən vaxt azaldıqda uşaq daha çox yaxınlıq axtara bilər. - Ailə daxili gərginlik və münaqişələr
Uşaqlar düşündüyümüzdən daha çox hiss edirlər. Evdəki gərgin atmosfer belə reqressiyanı tətikləyə bilər. - Xəstəlik, əməliyyat, xəstəxanada qalma
Nəzarəti itirmə hissi və qorxu uşağı daha erkən davranışlara çəkə bilər. - Travmatik hadisələr və itkilər
Sevilən birinin ölümü, qəza, zorakılığa şahidlik, zəlzələ kimi hadisələr reqressiyanı gücləndirə bilər.
Qısaca desək: reqressiya çox vaxt uşağın təhlükəsizlik və yaxınlıq ehtiyacının artdığı anlarda meydana çıxır.
Məktəbəqədər uşaqlarda reqressiya və alt islatma
Valideynləri ən çox narahat edən mövzulardan biri: məktəbəqədər uşaqlarda reqressiya və alt islatma.
Tualet təlimini tamamlamış bir uşağın yenidən altını islatması çox narahatlıq doğurur. Burada iki əsas məqam var:
1) Tibbi səbəbləri istisna etmək
Sidik yolu infeksiyası, qəbizlik, yuxu pozuntuları alt islatmanı artıra bilər. Ani başlayan və tez-tez təkrarlanan hallarda pediatrın müayinəsi vacibdir.
2) Emosional səbəbləri anlamaq
Əgər tibbi problem yoxdursa, alt islatma çox vaxt:
- məktəb stresi,
- ayrılma narahatlığı,
- bacı-qardaşın doğulması,
- ailədaxili gərginlik,
- gündəlik rutinin pozulması ilə əlaqəli ola bilər.
Bu halda uşağı qınamaq deyil, onun təhlükəsizlik hissini gücləndirmək lazımdır. Utandırılan uşaq daha çox narahat olur və davranış möhkəmlənə bilər.
Reqressiya uşaqlarda hansı davranışlarla özünü göstərir?
Ən çox rast gəlinən əlamətlər:
- Körpəvari danışıq, “mama” kimi ifadələr
- Barmaq əmmə, sevimli oyuncağa və ya ədyala həddən artıq bağlılıq
- Tualet qəzaları (alt islatma / nəcis qaçırma)
- Ayrılmaq istəməmə, valideynə yapışma
- Yuxuya getməkdə çətinlik, gecə oyanmaları
- Qəzəb tutmaları, tez-tez ağlama
- Yemək problemləri (yedirilmək istəyi, seçicilik)
- “Bacarmıram” demə və bacarıqlardan geri çəkilmə
- Daim qucaq və fiziki təmas ehtiyacı
Bu siyahını “təhlükə siyahısı” kimi yox, “verilən mesajlar siyahısı” kimi oxumaq daha doğrudur.
Valideynlər reqressiya dövründə nə etməlidir?
Bu dövrdə əsas prinsip:
Davranışı düzəltməyə yox, ehtiyacı anlamağa çalışmaq.
Praktik tövsiyələr:
- Sakit qalın, reaksiyanı böyütməyin
- Fiziki və emosional yaxınlığı artırın
- Oyunu emosional ifadə vasitəsi kimi istifadə edin
- “Artıq böyümüsən” kimi ifadələrdən uzaq durun
- Qaydaları tam ləğv etmədən, müvəqqəti olaraq yumşaldın
Uşaqlarda reqressiya müalicəsi
“Uşaqlarda reqressiya müalicəsi” dedikdə iki istiqamət nəzərdə tutulur:
1) Evdə dəstəkləyici yanaşma
Əgər reqressiya qısamüddətlidirsə və zamanla azalırsa, çox vaxt bu yanaşma kifayət edir.
2) Peşəkar dəstək tələb edən hallar
- Reqressiya 3–4 həftədən uzun sürürsə
- Motor bacarıqlarda geriləmə varsa
- Nitq inkişafında geriləmə müşahidə olunursa
- Sosial geri çəkilmə artırsa
- Alt islatma çox sıx və narahatlıqla müşayiət olunursa
Bu hallarda uşaq psixoloqu ilə işləmək, oyun terapiyası və valideynə psixotəhsil vermək faydalı olur.
Reqressiya qorxulmalı bir haldırmı?
Xeyr. Çox vaxt reqressiya uşağın “pozulduğu” deyil, uyğunlaşmağa çalışdığı anlamına gəlir. Uşaq əslində belə deyir:
“Çox ağır oldu. Mənə bir az daha yaxın ol.”
Bu mesaj eşidildikdə, proses adətən yumşalır və uşaq yenidən irəliləməyə başlayır.
