Oyuncaqlar Autizmi Artırırmı?
Dönən Oyuncaqlar, Düzülən Əşyalar və Valideynlərin Maraqlanan Sualları
“Uşağım dönən oyuncaqlarla oynamağı çox sevir, bu normaldırmı?”
“Oyuncaqları yan-yana düzməsi nəsə ifadə edə bilərmi?”
“Maşınların təkərlərini izləmək inkişafı ilə bağlı bir ipucudurmu?”
“Paltaryuyan maşını izləməsi diqqət edilməli bir haldırmı?”
Bu suallar bir çox valideynin ağlından keçir və çox vaxt uşaq inkişafı, autizm əlamətləri və erkən uşaqlıq dövrü ilə bağlı narahatlıqlarla müşayiət olunur. Ətrafdan eşidilən fikirlər, sosial mediada rast gəlinən paylaşımlar və ya xoş niyyətli, lakin yanlış məlumatlar valideynləri tez bir zamanda təşvişə sala bilər.
Bəs doğrudanmı bir uşağın oyuncaqlarla oynama forması, dönən əşyalara maraq göstərməsi və ya əşyaları düzməsi autizm spektr pozuntusu ilə birbaşa əlaqəlidir?
Oyuncaqlar autizmi artırırmı?
Bu suallara sağlam və doğru cavab verə bilmək üçün əvvəlcə autizm nədir, daha sonra isə uşaqların təkrarlanan davranışlara niyə ehtiyac duyduqları mövzusuna birlikdə baxmaq lazımdır.
Autizm Nədir?
Amerika Psixiatriya Assosiasiyası tərəfindən yayımlanan DSM-5-ə görə Autizm Spektr Pozuntusu (ASP):
- Sosial–emosional qarşılıqlılıqda məhdudiyyət,
- Sosial qarşılıqlı əlaqəni başlatmaq və davam etdirməkdə çətinlik,
- Ünsiyyət bacarıqlarında çətinliklər,
- Məhdud və təkrarlanan davranış nümunələri
ilə xarakterizə olunan neyroinkişaf fərqliliyidir.
Bununla yanaşı bəzi uşaqlarda:
- Göz təması qurmaqda çətinlik
- Nitqin gecikməsi və ya geriləməsi
- Məhdud ifadəedici dil
- Eynilikdə israr və rutinlərə sərt bağlılıq
- Kalıplaşmış şifahi və ya qeyri-şifahi davranışlar
- Duyusal stimullara həddindən artıq həssaslıq və ya duyarsızlıq
müşahidə oluna bilər.
Ancaq burada çox vacib bir məqam var:
👉 Bu əlamətlərin hamısı hər autizmli uşaqda görülmür.
👉 Hər autizmli uşaq eyni əlamətləri göstərmir.
Bu səbəbdən autizm, adından da göründüyü kimi, bir spektrdir və geniş bir diapazonu əhatə edir.
Oyuncaqlar Autizmə Səbəb Olurmu?
Qısa və net cavab: Xeyr.
Bir uşağın dönən əşyaları izləməsi, oyuncaqları düzərək oynaması, maşın təkərlərini çevirməsi onu autizmli etmir və autizmi artırmır.
DSM-5 tərifinə diqqətlə baxdıqda:
- Oyuncaqlar
- Əşyalar
- Materiallar
bu tərifin heç bir yerində qeyd olunmur.
Burada əsas məsələ məhdud və təkrarlanan davranışların özüdür.
Yəni məsələ oyuncağın nə olması deyil, uşağın davranış nümunələrinin bütövlüyü, ünsiyyət qurma forması və əlaqə bacarığıdır.
Təkrarlanan Davranışlar Niyə Var?
Təkrarlanan davranışlar çox vaxt rutinlərdir.
Rutinlər insan beyninə təhlükəsizlik və güvən hissi verir.
Gündəlik həyatımızdan nümunələr düşünək:
- Diş fırçalamaq
- Yemək yemək
- Həmişə eyni yolla işə getmək
- Həmişə eyni saatda minib getdiyimiz avtobus
Bunların hamısı rutindir.
Əvvəli və sonu bəllidir, sürpriz yoxdur.
Bu da narahatlığı azaldır.
Avtobusun hər gün eyni saatda gəlməməsi bizi niyə narahat edir?
Çünki qeyri-müəyyənlik yaranır.
Autizm spektrində olan bir çox uşaq üçün də təkrarlanan davranışlar bu güvən hissini təmin edən bir yoldur.
Dönən Təkərləri İzləmək Nə Deməkdir?
Bir uşaq maşının təkərlərini izləməkdən zövq ala bilər, çünki:
- Nə baş verəcəyini bilir
- Hərəkət proqnozlaşdırılandır
- Duyusal baxımdan tənzimləyicidir
- Sakitləşdiricidir
Əgər uşağın həmin oyuncağa dair başqa oyun fikirləri yoxdursa,
o əşya ilə qura bildiyi əlaqə bu ola bilər.
Bu hal uşağın autizmini artırmır.
Bu, uşağın mövcud inkişaf səviyyəsi ilə əşya ilə qurduğu münasibətdir.
Bəs Nə Etməliyik?
Əgər uşağımız dönən əşyaları izləmək istəyirsə,
oyuncaqları düzürsə,
eyni hərəkəti təkrar edirsə…
👉 Yanına oturaq.
👉 Biz də onun etdiyini edək.
👉 Oyununu pozmağa və ya əngəlləməyə çalışmayaq.
Bu yanaşma uşağa çox güclü bir mesaj verir:
- “Səni görürəm.”
- “Maraq dairənə hörmət edirəm.”
- “Oyununu olduğu kimi qəbul edirəm.”
- “Səninləyəm.”
Birlik Necə Qurulur?
Sadəcə eyni hərəkəti etmək kifayət deyil.
Bədən dili, üz ifadəsi və səs tonu ilə uşağa müşayiət etmək lazımdır.
Məsələn:
Uşağınız yerə uzanıb yük maşınının təkərlərini izləyirsə:
- Onun görmə sahəsinə daxil olun
- Siz də yerə uzanın
- Maşını birlikdə sürün
- İsti və mehriban səslə “düt düüt” deyin
- “Sən maşını izləməyi sevirsən” kimi əks etdirici cümlələr qurun
Zamanla uşaq üçün ən zövqlü olan:
- Maşının özü deyil,
- Birlik və qarşılıqlılıq olur.
Bu nöqtədə oyuncaq artıq bir vasitədir,
əlaqə isə mərkəzə keçir.
Nəticə Olaraq
Oyuncaqlar autizmi artırmır.
Dönən əşyalar, düzülən oyuncaqlar bir səbəb deyil, ifadə formasıdır.
Uşaqlarla oynayarkən məqsədimiz:
- Oyuncağı qadağan etmək deyil,
- Oyuncaq vasitəsilə ünsiyyət və əlaqə qurmaq olmalıdır.
Uşaq üçün ən dəyərli “oyuncaq” zamanla böyüyün özü olduqda,
inkişaf təbii axarında davam edir.
