Yetkinlərdə Diqqət Çatışmazlığı Hiperaktivlik Bozukluğu

“Niyə bir cür fokuslana bilmirəm?”
“Hər şeyi yarımçıq qoyuram.”
“Saatlar keçir, amma heç nə bitmir.”

Bu düşüncələr sizə tanış gəlirsə, oxumağa davam edin. DEHB yalnız uşaqlıq dövrünə aid bir pozuntu deyil.

DEHB Nədir?

DEHB — yəni Diqqət Əskikliyi və Hiperaktiv Pozuntu — beynin diqqət, impuls nəzarəti və icraedici funksiyalarına cavabdeh bölgələrini təsir edən neyroinkişaf pozuntusudur. İngiliscə qarşılığı ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) olan bu vəziyyət uşaqlıqda başlayır, lakin bir çox şəxsdə yeniyetməlik və yetkinlik dövründə də davam edir.

DHB, DEBH, DEHAB kimi yazılış formalarına da rast gəlinə bilər; bunların hamısı eyni vəziyyəti ifadə edir. Bəzi insanlar isə yanlışlıqla DEP xəstəliyi, DEP nədir və ya DHP kimi axtarış edirlər — bunlar DEHB-nin səhv yazılmış formalarıdır.

DEHB yalnız “dağınıq” və ya “hiperaktiv” olmaq demək deyil. Bu, bioloji əsaslı və beyinə bağlı bir pozuntudur. Pis valideynlik, şəkər istifadəsi və ya xarakter zəifliyi səbəbindən yaranmır. Beyində dopamin və norepinefrin balansındakı dəyişikliklər bu vəziyyətin əsas mexanizmlərindəndir.

Yetkinlərdə DEHB

“Bunu niyə bu qədər gec fərq etdim?”

Yetkinlərdə DEHB uşaqlardakı kimi görünməyə bilər. Açıq hiperaktiv davranışlar zamanla daxili narahatlıq, səbirsizlik və zehni yorğunluq formasına çevrilə bilər.

Yetkinlərdə DEHB necə görünür?

Əlamətlərə aşağıdakılar daxil ola bilər:

• İclaslarda, oxuyarkən və ya uzun tapşırıqlarda diqqəti saxlaya bilməmək
• İşləri davamlı təxirə salmaq və başladığını bitirə bilməmək
• Zaman idarəçiliyində çətinlik yaşamaq
• Vacib görüşləri və məsuliyyətləri unutmaq
• Emosional dəyişkənlik və ani qəzəb reaksiyaları
• Münasibətlərdə səbirsizlik və konfliktlər
• Potensialının altında performans göstərmək
• Daim “nəsə etməliyəm” hissi yaşayıb başlaya bilməmək

Yetkin hiperaktivliyi necə anlaşılır?

Yetkin hiperaktivliyi uşaqlardakı kimi fiziki hərəkətlilik şəklində deyil, daha çox aşağıdakı formalarda özünü göstərə bilər:

• Davamlı işləyən və “susmayan” bir zehin
• Oturaraq bir işə fokuslanmaqda çətinlik
• Eyni anda bir neçə layihəyə başlayıb heç birini tamamlamamaq
• Risk alma və impulsiv qərarlar verməyə meyllilik

DSM-5-ə görə DEHB diaqnostik meyarları

DSM-5 meyarlarına əsasən yetkinlərdə DEHB diaqnozu üçün:

• Diqqət əskikliyi və ya hiperaktivlik/impulsivlik əlamətlərindən ən az 5-i mövcud olmalıdır
• Əlamətlər minimum 6 ay davam etməlidir
• Simptomlar 12 yaşdan əvvəl başlamalıdır
• Əlamətlər bir neçə mühitdə müşahidə olunmalıdır (iş, ev və s.)
• Başqa psixiatrik pozuntularla daha yaxşı izah edilməməlidir

Bir çox insan illərlə “tənbəl”, “səliqəsiz” və ya “məsuliyyətsiz” kimi qiymətləndirildiyi üçün yetkin DEHB diaqnozu gec qoyulur.

DEHB Testi və Qiymətləndirmə Vasitələri

Tək bir test DEHB diaqnozu qoymur. Lakin müxtəlif klinik qiymətləndirmə vasitələri diaqnostik prosesi dəstəkləyir.

Ən çox istifadə olunan vasitələr

• Conners Yetkin DEHB Dəyərləndirmə Şkalası (CAARS)
• Brown DEHB Şkalaları
• Diqqət Dağınıqlığı Ölçəyi
• Fokuslanma Problemi Testləri
• Hiperaktivlik Pozuntusu Testləri

İnternetdəki testlər yalnız ilkin fikir verə bilər. Dəqiq diaqnoz üçün psixiatr və ya klinik psixoloq qiymətləndirməsi vacibdir.

Diaqnostik proses necə aparılır?

1. Klinik müsahibə və simptom tarixçəsi
2. Standart psixometrik şkalalar
3. Tibbi müayinə və digər səbəblərin istisna edilməsi
4. Lazım olduqda neyropsixoloji testlər
5. Ailə və yaxın çevrənin müşahidələrinin alınması

DEHB Müalicəsi

1. Medikamentoz müalicə

Stimulyator preparatlar (metilfenidat və amfetamin törəmələri) dopamin balansını dəstəkləyərək diqqət və impuls nəzarətini yaxşılaşdıra bilər. Stimulyator olmayan preparatlar isə alternativ seçim kimi istifadə olunur.

2. Koqnitiv Davranış Terapiyası (KDT)

KDT xüsusilə aşağıdakı mövzularda effektiv nəticələr verir:

• Təxirəsalma davranışı
• Zaman idarəçiliyi
• Emosional nizamsızlıq
• Özgüvən problemləri

3. Həyat tərzi dəyişiklikləri

• Müntəzəm aerobik idman
• Yuxu gigiyenasının qorunması
• Omega-3 və protein baxımından zəngin qidalanma
• Meditasiya və mindfulness çalışmaları
• Bildiriş və ekran vaxtının idarə olunması

Diqqət dağınıqlığı üçün praktik tövsiyələr

• Tapşırıq siyahısı yerinə zaman bloklaması istifadə edin
• İş mühitinizi sadələşdirin
• Pomodoro texnikasından yararlanın
• Yazılı xatırlatmalar yaradın
• Eyni anda bir işə fokuslanın
• Özünüzə qarşı daha anlayışlı olun

Tez-tez verilən suallar

DEHB ilə autizm arasındakı fərq nədir?

Hər ikisi neyroinkişaf pozuntusudur. Autizmdə sosial ünsiyyət çətinlikləri və təkrarlayıcı davranışlar ön plandadır. DEHB-də isə diqqət və impuls nəzarəti problemləri əsasdır.

DEHB-nin müsbət tərəfləri varmı?

Bir çox DEHB-li fərd yüksək yaradıcılıq, hiperfokus, intuitiv düşüncə və risk alma qabiliyyəti ilə seçilir.

DEHB tamamilə keçirmi?

DEHB tamamilə yox olan bir vəziyyət deyil. Lakin düzgün müalicə və strategiyalarla çox uğurlu şəkildə idarə oluna bilər.

Mənbələrə haradan çatmaq olar?

Türk Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Dərnəyi və CHADD etibarlı mənbələrdəndir. Akademik məlumat bazaları və universitet kitabxanaları da faydalı resurslardır.

Nəticə

Yetkin yaşda Diqqət Çatışmazlığı Hiperaktivlik Bozukluğu diaqnozu almaq bir çox insan üçün illərlə cavab tapa bilmədiyi sualların açıqlanması deməkdir. Bu diaqnoz bir etiket deyil; özünü daha yaxşı anlamağın və doğru dəstək almağın başlanğıcıdır.

Bu məzmun ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq uşaq və yeniyetmə psixiatrına, psixiatra və ya nevroloqa müraciət edin.